Watykan o AI w turystyce: technologia nie zastąpi ludzkiego spotkania

Sztuczna inteligencja w turystyce powinna wspierać autentyczne spotkania między ludźmi, a nie je zastępować — to główny przekaz dokumentu opublikowanego przez Dykasterię ds. Ewangelizacji Watykanu 26 maja 2024 roku. Orędzie zatytułowane “Agenda cyfrowa i sztuczna inteligencja w służbie nowego kształtu turystyki” podpisane przez pro-prefekta abp. Rino Fisichellę stanowi pierwszą oficjalną pozycję Kościoła na temat AI w sektorze turystycznym i wskazuje na złożoną rzeczywistość: technologia niesie zarówno szanse, jak i poważne zagrożenia dla godności człowieka i wymiary duchowe podróży.

Turystyka jako głębokie ludzkie pragnienie

Watykan przypomina, że turystyka nie jest zjawiskiem czysto ekonomicznym czy technicznym. Rodzi się z “pragnienia tak dawnego jak sama ludzkość: poznania drugiego człowieka, odkrywania nowych horyzontów, pozwolenia, by zaskoczyło nas piękno stworzenia i bogactwo kultur”. W dokumencie podkreślono, że pragnienie to ma również wymiar duchowy — zawiera w sobie “pragnienie nieskończoności, które mieszka w sercu każdej osoby”.

W tym kontekście sztuczna inteligencja może rzeczywiście wspierać podróżowanie: uczynić informacje bardziej dostępnymi, personalizować doświadczenia zgodnie z preferencjami turysty, optymalizować trasy podróży, a nawet ograniczać wpływ ruchu turystycznego na środowisko naturalne. Jednak — i to kluczowe — żadna technologia nigdy nie zdoła zastąpić tego, co stanowi istotę podróży. “Żadna technologia nigdy nie zdoła zastąpić spojrzenia, które po raz pierwszy spoczywa na niewidzianym dotąd krajobrazie, uścisku dłoni między nieznajomymi, wzruszenia wobec dzieła sztuki czy miejsca świętego” — czytamy w orędziu.

Pozytywny potencjał AI: dostępność i sprawiedliwość

Dykasteria nie odrzuca sztucznej inteligencji, lecz wzywa do jej etycznego zastosowania. “Nie brakuje powodów, by z właściwym realizmem i pozytywnym nastawieniem patrzeć na potencjał sztucznej inteligencji zastosowanej w turystyce” — napisano. Warunkiem jest jednak podporządkowanie technologii wizji etycznej, “stawiającej w centrum godność osoby i poszanowanie stworzenia”.

Watykan wskazuje konkretne przykłady, gdzie AI może rzeczywiście poprawiać życie:

Osoby z niepełnosprawnościami

Inteligentne systemy cyfrowe umożliwiają osobom z niepełnosprawnościami dostęp do miejsc i doświadczeń, które w przeszłości były dla nich niedostępne. Może to być nawigacja dostosowana do potrzeb, wirtualne wycieczki przygotowujące do fizycznej wizyty, czy systemy tłumaczenia wspierające komunikację.

Wspólnoty lokalne krajów rozwijających się

Platformy cyfrowe napędzane AI dają wspólnotom lokalnym nowe kanały promocji własnego dziedzictwa kulturowego i naturalnego. Mogą one dotrzeć do globalnych odbiorców bez pośrednictwa dużych operatorów turystycznych, zachowując większą kontrolę nad swoją narracją i dochodami.

Ochrona środowiska

Sztuczna inteligencja może monitorować i ograniczać wpływ ruchu turystycznego na ekosystemy, przyczyniając się do “troski o świat stworzony”.

Zagrożenia: od utraty humanizmu do nadzoru

Dokument Watykanu nie jest jednak optymistycznym manifestem technologicznym. Dykasteria wyraźnie ostrzega przed czterema głównymi zagrożeniami:

1. Utrata perspektywy humanistycznej

Ryzyko polega na tym, że “turysta zostaje uznany za zwykły przedmiot, podróż za produkt przeznaczony do optymalizacji, a spotkanie kulturowe za widowisko do skonsumowania”. W takim scenariuszu “zostaje utracone coś istotnego” — właśnie to, co czyni turystykę znaczącą dla duszy i umysłu.

2. Algorytmiczne ograniczenie doświadczenia

Doświadczenie turystyczne może zostać zawężone do tego, “co algorytm przewiduje jako pożądane”. Taka logika uniemożliwia odkrycie “zachwytu osobistym spotkaniem”, które bywa “najcenniejszym z odkryć”. Watykan podkreśla, że “zachwyt nad pięknem” prowadzi człowieka dalej, ku osobistemu odkrywaniu nowych celów, a “zdumienie jest prawdziwą formą poznania”, otwierającą także wymiar duchowy i kontemplację.

3. Wykluczenie cyfrowe

Osoby bez dostępu do technologii, niepotrafiące z niej korzystać lub żyjące na terenach o słabej łączności “narażone są na dalszą marginalizację” w sektorze, który dla wielu wspólnot stanowi “podstawowe źródło utrzymania”. Dykasteria ostrzega: “niesprawiedliwa cyfryzacja może pogłębiać nierówności zamiast je zmniejszać”.

4. Ryzyko nadzoru i naruszenia prywatności

“Masowe gromadzenie danych dotyczących zachowań podróżujących, jeśli nie zostanie odpowiednio uregulowane, może stać się narzędziem kontroli niezgodnym z wolnością i godnością osoby” — czytamy w dokumencie. Dlatego Dykasteria postuluje “jasne i wiążące ramy normatywne, które zagwarantują poszanowanie praw podstawowych w epoce sztucznej inteligencji”.

Co to oznacza dla branży turystycznej

Orędzie Watykanu, choć pochodzące z instytucji religijnej, ma praktyczne implikacje dla operatorów turystycznych, platform cyfrowych i regulatorów. Stanowi ono wezwanie do ponownego przemyślenia modelu biznesowego turystyki w epoce AI — nie jako optymalizacji każdego kroku podróży dla maksymalnego zysku, lecz jako “szkoły braterstwa”, doświadczenia, które “poszerza serce i umysł” oraz wychowuje do różnorodności i solidarności.

Dokument sugeruje, że turystyka “przeżywana autentycznie i odpowiedzialnie” jest drogą “nie jako ucieczki od rzeczywistości, lecz jako drogi ku stworzeniu, ku drugiemu człowiekowi i ku Bogu”. To perspektywa, która może wydawać się niezgodna z logiką biznesu, ale coraz więcej turystów poszukuje właśnie takich doświadczeń — autentycznych, znaczących, wolnych od algorytmicznego sterowania.

Watykan de facto apeluje do branży: AI może być narzędziem służącym człowiekowi, ale tylko jeśli pozostanie narzędziem, a nie celem. Turystyka powinna pozostać tym, czym jest od tysięcy lat — spotkaniem, odkryciem, wzruszeniem. Technologia powinna to wspierać, a nie zastępować.