Rejestr systemów AI w administracji. Polska zmienia zasady przejrzystości

Polska administracja publiczna będzie musiała ujawnić, jakie systemy sztucznej inteligencji wykorzystuje w swoich procesach. Ministerstwo Cyfryzacji zobowiązało się do publikacji pełnego rejestru takich narzędzi do listopada 2027 roku, a przed ogłoszeniem planuje przeprowadzić konsultacje z organizacjami społecznymi.

Inicjatywa wychodzi naprzeciw postulatom Sieciowej Obywatelskiej Watchdog Polska, która od lat apeluje o większą przejrzystość w stosowaniu algorytmów przez instytucje publiczne. Według organizacji, obywatele mają prawo wiedzieć, czy systemy automatyczne wspomagały przygotowanie dokumentów, pism, rekomendacji czy decyzji dotyczących ich spraw. Watchdog Polska rekomenduje także wprowadzenie obowiązkowego oznaczania każdego dokumentu zawierającego decyzję wspieraną przez AI.

Jak wygląda obecne stosowanie AI w administracji?

Badania przeprowadzone przez Watchdog Polskę ujawniają znaczną lukę w przygotowaniu instytucji publicznych do odpowiedzialnego wdrażania sztucznej inteligencji. Raport z maja tego roku obejmował ok. 4 tys. organizacji, a szczegółowa analiza z czerwca skupiła się na 28 instytucjach publicznych.

Wyniki są niepokojące. Większość badanych podmiotów nie przeprowadziła oceny skutków dla ochrony danych osobowych, co stanowi naruszenie wymogów RODO. Równie alarmujący jest brak oceny wpływu AI na prawa podstawowe obywateli — element kluczowy dla zapewnienia sprawiedliwości procesów decyzyjnych.

Instytucje publiczne wykorzystują algorytmy przede wszystkim do:

• analizy obrazu i materiałów wizualnych,
• systemów monitoringu,
• chatbotów obsługujących zapytania obywateli,
• przetwarzania i analizy dokumentów tekstowych.

Niektóre podmioty sięgają po gotowe rozwiązania komercyjne, takie jak modele OpenAI czy Microsoft, co rodzi dodatkowe pytania o bezpieczeństwo danych i suwerenność cyfrową.

Polska alternatywa: PLLuM na otwartej licencji

Ministerstwo Cyfryzacji promuje własne rozwiązanie — model PLLuM dostępny na otwartej licencji na platformie Hugging Face. Narzędzie jest już testowane w kilku instytucjach o znaczeniu centralnym: Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, Kancelarii Senatu oraz Prokuratorii Generalnej.

Pełne wdrożenia PLLuM odbyły się już w trzech samorządach: Gdyni, Międzyzdrojach i Poznaniu. Jednak resort cyfryzacji nie prowadzi centralnej listy wszystkich wdrożeń, co utrudnia pełny obraz skali stosowania tego rozwiązania w sektorze publicznym.

Co to oznacza dla obywateli i instytucji?

Rejestr systemów AI to krok w kierunku demokratyzacji wiedzy o tym, jak funkcjonuje administracja publiczna. Dla zwykłych obywateli oznacza to potencjalnie większą przejrzystość — będą mogli wiedzieć, czy decyzja dotycząca ich sprawy została wspierana przez algorytm.

Dla instytucji publicznych zmiana niesie zarówno szanse, jak i obowiązki. Z jednej strony, dostęp do otwartych rozwiązań takich jak PLLuM może zmniejszyć zależność od korporacyjnych dostawców. Z drugiej, wdrażanie AI wymaga inwestycji w edukację pracowników, przeprowadzenie wymaganych ocen zgodności z RODO oraz opracowanie wewnętrznych procedur nadzoru.

Postulat Watchdog Polska, by nieujawnione użycie AI w procesach decyzyjnych stało się nielegalne, byłby kolejnym krokiem. Taka regulacja wymusiłaby na instytucjach całkowitą zmianę podejścia — od obecnie rozproszonego i niekontrolowanego wdrażania algorytmów do systemowego, przejrzystego i odpowiedzialnego.

Wiceminister cyfryzacji Dariusz Standerski stoi za tym kierunkiem zmian, co sugeruje, że temat ma poparcie na szczeblu decyzyjnym. Jednak do listopada 2027 roku pozostaje jeszcze czas na zaostrzenie wymogów i dopracowanie szczegółów rejestru.