Europa w wyścigu o AI: plan powrotu do gry technologicznej

Europa musi natychmiast zmienić strategię wobec sztucznej inteligencji, aby nie powtórzyć błędu z rewolucji informatycznej i nie stracić przewagi technologicznej na rzecz USA i Chin — ostrzega Philippe Aghion, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii z 2025 roku.

Francuski ekonomista, uznawany za czołowego badacza zjawiska “twórczej destrukcji”, wyjaśnia, że sztuczna inteligencja stanie się źródłem większych zmian gospodarczych niż kiedykolwiek wcześniej. Twórcza destrukcja to proces, w którym przełomowe innowacje technologiczne — od maszyny parowej, przez produkcję taśmową, aż po rewolucję cyfrową — jednocześnie odbierają ludziom pracę i otwierają nowe możliwości zatrudnienia. Jeśli Europa właściwie zarządzi tym procesem, AI może stać się siłą napędową społecznego awansu.

Dlaczego Europa zaostaje w wyścigu o AI?

Przewaga USA nad Europą w dziedzinie sztucznej inteligencji jest dziś wyraźna i rosnąca. Giganci technologiczni — OpenAI, Anthropic, Google, Meta, Microsoft — przeznaczają miliardy na tworzenie dużych modeli językowych (LLM) takich jak ChatGPT, Gemini czy Claude. Chiny z kolei rozwijają własne rozwiązania, jak DeepSeek.

W tym samym czasie europejskie inicjatywy należą do rzadkości. Francuski model Mistral to praktycznie jedyna znacząca inicjatywa kontynentu. Konsekwencje tego zaniedbania są dramatyczne: PKB na mieszkańca w USA jest prawie dwa razy wyższy niż w Unii Europejskiej. Aghion wprost mówi: “Musimy się przebudzić”.

Historia pokazuje, że Europa już raz popełniła podobny błąd. Podczas rewolucji informatycznej — ery komputerów osobistych, internetu i nowych technologii — USA zaczęły wyraźnie zyskiwać przewagę. Przez dekady przed tym rozwój obu gospodarek przebiegał niemal równolegle. Dziś istnieje realne zagrożenie, że historia się powtórzy.

Strategia Europy: specjalizacja zamiast konkurencji

Aghion nie uważa, że Europa powinna konkurować z USA i Chinami w tworzeniu największych modeli językowych. Zamiast tego proponuje skupić się na obszarach, w których kontynent tradycyjnie jest silny.

Ochrona zdrowia jako priorytet

Europa dysponuje znakomitymi danymi medycznymi — znacznie lepszymi niż Stany Zjednoczone. W sektorze zdrowia czeka fantastyczne zastosowanie sztucznej inteligencji. Aghion przekonuje, że Europa może stworzyć wiele wyspecjalizowanych rozwiązań opartych na AI, które będą konkurencyjne na globalnym rynku.

Etyczna sztuczna inteligencja

Europejska skłonność do regulowania rynku, która często jest postrzegana jako przeszkoda, może stać się atutem. Pojawia się rosnące zapotrzebowanie na etyczną sztuczną inteligencję, która pozwala uniknąć określonych zagrożeń. Odpowiedni poziom regulacji — szczególnie w dziedzinie ochrony danych i prywatności — może sprawić, że Europa stanie się jeszcze bardziej atrakcyjnym miejscem dla inwestycji i innowacji.

Tradycyjny przemysł na wyższym poziomie

Thomas Saueressig z zarządu SAP, największego europejskiego producenta oprogramowania, wskazuje, że AI może dać tradycyjnym europejskim gałęziom przemysłu “zastrzyk mocy”. Wykorzystanie fizycznej sztucznej inteligencji w produkcji mogłoby przenieść europejskie kompetencje na wyższy poziom konkurencyjności.

Problem finansowania europejskich startupów

Aby realizować te plany, Europa musi najpierw rozwiązać fundamentalny problem: brak dostępu do kapitału wysokiego ryzyka.

Aspekt	Problem	Rozwiązanie
Kredyty bankowe	Banki niechętnie udzielają kredytów startupom bez zabezpieczenia	Zwiększenie liczby inwestorów VC i aniołów biznesu
Prawo upadłościowe	Różne zasady w krajach UE zniechęcają inwestorów	Ujednolicenie przepisów w całej Unii
Kapitał oszczędności	12 bilionów euro w gospodarstwach domowych trafia w nieruchomości	Przekierowanie do innowacyjnych firm
Infrastruktura badawcza	Brak długofalowego finansowania badań	Utworzenie europejskiego odpowiednika DARPA

Marlene Schörner, badaczka unijnych rynków finansowych w Jacques Delors Centre w Berlinie, wyjaśnia, że wyspecjalizowani inwestorzy — venture capitaliści i aniołowie biznesu — nie obawiają się porażek startupów, ponieważ czerpią ogromne korzyści z tych, które odnoszą sukces. Dlatego Europa potrzebuje więcej takich inwestorów.

Jednym ze sposobów na zwiększenie napływu kapitału byłoby ujednolicenie zasad upadłościowych w całej UE. Inwestorzy muszą wiedzieć, co stanie się, gdy firma upadnie i czy odzyskają zainwestowane środki. Obecnie prawo upadłościowe w krajach UE bardzo się od siebie różni, co zniechęca międzynarodowych inwestorów.

Ogromny potencjał niewykorzystanego kapitału

Europa ma dostęp do ogromnych rezerw kapitałowych, które nie są wykorzystywane efektywnie. Podczas Brussels Economic Forum w maju premier Luksemburga Luc Frieden wskazał, że prywatne gospodarstwa domowe w Europie dysponują oszczędnościami rzędu 12 bilionów euro. Problem polega na tym, że większość tych pieniędzy lokowana jest w nieruchomościach i obligacjach państwowych, a nie trafia do innowacyjnych firm i startupów.

Komisja Europejska powołała do życia unię oszczędnościowo-inwestycyjną, która jest w gruncie rzeczy zmianą nazwy unii rynków kapitałowych. Cel integracji europejskich rynków kapitałowych istnieje od ponad dziesięciu lat, ale dotychczas nie przyniósł większych sukcesów. Wiele krajów UE obawia się oddania części kontroli nad swoimi rynkami finansowymi.

Co to oznacza dla Europy?

Nowe realia geopolityczne mogą być szansą na przełom. Rosnące pytania o wiarygodność USA jako sojusznika oraz konieczność większej niezależności Europy mogą skłonić 27 państw członkowskich do przełamania sporów i budowy wspólnego rynku finansowego. To mogłoby uwolnić potrzebny kapitał dla europejskich startupów AI.

Aghion sugeruje również, że sektor obronny mógłby pomóc w poprawie warunków dla badań naukowych i finansowania innowacji. Europa potrzebuje czegoś na wzór DARPA — amerykańskiej Agencji Zaawansowanych Projektów Badawczych. Taka instytucja mogłaby wspierać badania naukowe na poziomie strategicznym, podobnie jak robi to w Stanach Zjednoczonych.

Sytuacja jest pilna. Europa ma szansę na powrót do gry technologicznej, ale tylko jeśli szybko podejmie działania. Musi stworzyć lepsze warunki dla nauki, zapewnić długofalowe finansowanie badań, zwiększyć dostęp do kapitału wysokiego ryzyka i wykorzystać swoje tradycyjne przewagi w nowych technologiach. Jeśli tego nie zrobi, ryzykuje, że sztuczna inteligencja będzie kolejnym obszarem, w którym Stany Zjednoczone i Chiny pozostawią Europę daleko w tyle.